درسنامه آموزشی علوم تجربی کلاس اول

نکات آموزشی و فعاليت‌های پيشنهادی

1- از دانش‌آموزان بخواهيد آب و سنگ‌ها را داخل قوطی بريزند و در قوطی را محکم ببندند. قوطی را به شدت تکان دهند، سپس پارچه را روی ظرف شيشه‌ای با نخ محکم ببندند حال در قوطی را باز کنند، ابتدا سنگ‌ها را با دست خارج کنند و بعد آب قوطی را روی پارچه بريزند. به آنها فرصت دهيد در مورد تغييرات سنگ‌ها گفت‌وگو کنند. انتظار می‌رود همه آنان متوجه شده باشند که خرده سنگ‌ها از ساييده شدن سنگ‌ها به وجود آمده‌اند. بعضی از دانش‌آموزان می‌توانند بين اين آزمايش و اتفاقاتی که در طبيعت برای سنگ‌ها رخ می‌دهد ارتباط دهند. برخی از آنان می‌توانند يک رابطه‌ی منطقی ميان عامل تغيير (نيروی انسانی و نيروی رود)، (قوطی و رودخانه) در تغيير سنگ (طبيعت و قوطی) را کشف کنند.

به هنگام ريختن آب روی پارچه توجه داشته باشيد که اغلب قوطی‌های فلزی موجود دارای لبه‌ای هستند که ممکن است ذرات ريز خرد شده در پشت لبه قرار بگيرند و خارج نشوند. در اين فعاليت عامل مهم انرژی است. ولی چون دانش آموزان سال اول با مفهوم انرژی آشنايی ندارند، بيشتر از عامل تغيير يا نيروی آدم يا نيروی رود استفاده کنيد.از پارچه‌ی سفيد استفاده کنيد تا ذرات بهتر ديده شوند. اصطلاح رودخانه، برای محلی به کار می‌رود که ممکن است آب از آن عبور کند. رود فقط به آبی گفته می‌شود که از داخل رودخانه عبور می‌کند.

برخی دانش آموزان ممکن است قوطی را به جای رودخانه و آب داخل آن را رود فرض کنند و سنگ‌ها هم بر اثر غلتيدن در داخل رودخانه و تماس و ضربه زدن به هم از شکل لبه‌دار و تيز به قطعاتی گرد و صاف تبديل شوند. احتمالاً فقط تعداد کمی از دانش آموزان می‌توانند به اين پاسخ برسند و از همه انتظار نمی‌رود. اين فعاليت برای پرورش مهارت مشاهده و تفسير مشاهدات مفيد است.

2- از دانش آموزان سؤال کنيد برای ساخت يک ساختمان دو طبقه چه سنگ‌هايی لازم است؟ انتظار می‌رود همه‌ی دانش آموزان ليستی از سنگ‌هايی که در اين نوع ساختمان استفاده می‌شود را تهيه کنند و اغلب می‌توانند علاوه بر فهرست سنگ‌ها از موادی که از سنگ به دست می‌آيد و در اين ساختمان مورد استفاده قرار می‌گيرد نيز نام ببرند. اگر گفت‌و‌گو ادامه پيدا کند و شما اجازه دهيد آنان اطلاعاتشان را وسيع‌تر کنند و در جلسه‌های بعد ارايه دهند برخی ممکن است حتی نام بعضی از وسايل و ابزارهايی را که از سنگ ساخته می‌شود هم ذکر کنند. در اين فعاليت نام بردن نوع سنگ (گرانيت، مرمر و…) به هيچ عنوان مورد نظر نيست و منظور محل‌هايی است که به سنگ نياز دارد. مثلاً به کار بردن قلوه سنگ و شن در زير سازی ساختمان، در روستاها سنگ برای ديوار، در شهرها سنگ برای روکار ساختمان، سنگ برای کف، سنگ برای پله و… (معمولاً بايد همه‌ی دانش آموزان به اين موارد پاسخ دهند).

3- از دانش آموزان بخواهيد نمونه‌هايی از سنگ‌هايی که در محل زندگی آنها وجود دارد را به کلاس بياورند. سپس مجموعه سنگ‌ها را در اختيار آنها قرار داده و از آنها بخواهيد سنگ‌ها را طبقه بندی کنند. در اين فعاليت انتظار می‌رود همه‌ی دانش آموزان سنگ‌ها را از نظر رنگ يا شکل ظاهری به دو گروه طبقه بندی کنند. بنابراين در مورد دانش آموزانی که قادر به اين طبقه بندی نيستند صبور باشيد و فرصتی فراهم کنيد تا ضمن گفت‌وگو با هم گروه‌ها يا دانش آموزان ديگر طبقه بندی را انجام دهند. احتمال می‌رود اغلب دانش آموزان بتوانند سنگ‌ها را از نظر استحکام و سختی هم طبقه بندی کنند. اما فقط اندکی از دانش آموزان ممکن است به کمک وسيله‌ای مثلاً يک ميخ، سنگ‌ها را به دو گروه، آنهايی که از ميخ خط بر می‌دارند و آنهايی که ميخ نمی‌تواند به آنها خط بياندازد طبقه بندی کنند. هم چنين ممکن است تعداد کمی به اجزای تشکيل دهنده‌ی سنگ ها اشاره کنند آنهايی که از ذره‌های مختلف تشکيل شده‌اند و آنهايی که همه‌ی ذرات يک رنگ دارند. بديهی است در تمام اين موارد شما نقش يک تسهيل کننده‌ی يادگيری را داريد که فرصت می‌دهيد دامنه‌ی مشاهدات دانش آموزان به تدريج وسيع‌تر شود تا پاسخ‌ها را خود پيدا کنند.

نمونه‌هايی که دانش آموزان ارايه می‌دهند تابع محيط زندگی آنان است. برای مثال در يک روستای واقع در استان‌های کناری دريای مازندران ممکن است بسيار مختصر و در يک شهر بزرگ (مثل تهران) بسيار گسترده باشد.

4- در فعاليت صفحه (54) (در کارخانه‌های مختلف از سنگ مواد گوناگونی درست می‌کنند)، توجه داشته باشيد که فقط به مراحل کلی، مثل استخراج معدن، حمل مواد، تغيير مواد و محصول اشاره شود کافی است. ممکن است برخی از دانش آموزان به مراحلی مانند جداسازی، ذوب، قالب گيری و… اشاره کنند. بايد توجه داشته باشيد موادی مانند سيمان، آهک، گچ، آهن و… همگی از سنگ به دست می‌آيند انتظار می‌رود بيشتر دانش آموزان به اين مواد اشاره کنند. تعداد معدودی ممکن است به رنگ، مس، آلومينيم، سراميک، شيشه، اشاره کنند، قسمت فلزی بيل، کلنگ، چرخ دستی و… که از آهن درست شده‌اند را با کمی کمک تقريباً همه‌ی دانش آموزان بايد فهرست کنند. جرثقيل، سيم برق، دريل، ماله، اره و… وسايلی هستند که تعداد کم‌تری به آنها اشاره خواهند کرد.

5- سنگ‌های زمين ما هميشه در حال تغييرند. هوا، آب، نيروی جاذبه، امواج، باد و يخ همگی بر تغييرات طبيعی سنگ‌ها دخالت دارند، در اين فعاليت همه‌ی دانش آموزان حداقل بايد به آب اشاره کنند. از بيشتر دانش‌آموزانی که در نزديک دريا زندگی می‌کنند انتظار می‌رود به نقش امواج دريا هم اشاره کنند. هوا، باد و يخ از مواردی است که احتمالا فقط برخی از دانش آموزان به آن اشاره خواهند کرد. در صورتی که بين اين فعاليت و فعاليت استفاده از سنگ‌ها در ساختمان ارتباط برقرار کنيد احتمالاً آنها به مواردی از تأثير اقدامات انسان بر تغيير سنگ‌ها اشاره خواهند کرد.

6- سنگ‌ها پس از تغيير چه می‌شوند؟ سعی کنيد برای اين فعاليت سنگ‌هايی را انتخاب کنيد که کمی سست باشند و يا دارای لبه‌های تيزی باشند. با انجام اين فعاليت و فعاليت درس آب تقريباً همه‌ی دانش آموزان بايد به اين نتيجه برسند که سنگ‌ها تخريب می‌شوند و به ذرات ريزی تبديل می‌شوند. بيشتر دانش‌آموزان به اين نتيجه برسند که جنس و رنگ سنگ‌ها در رنگ خاک‌ها تأثير دارند. برخی از دانش آموزان نيز به عوامل انسانی در تغيير سنگ‌ها اشاره خواهند کرد.

توجه داشته باشيد که: در فعاليت سنگ‌ها بسيار متفاوت‌اند. نام علمی سنگ‌ها يا چگونگی به وجود آمدن آنها يعنی رسوبی، آذرين، دگرگونی در هيچ يک از فعاليت‌ها مورد نظر نيستند. فقط دانش آموزان سنگ‌ها را بر اساس رنگ و شکل ظاهری و حتی بزرگی طبقه بندی می‌کنند.